كەشەدەن كەلدىك بۇگىنگە دەپ, قازاقتىڭ ارعى-بەرگى تاريحىن تۇگەندەپ جاتقان بيىلعى جىلدىڭ سالماعى دا, بەرەر تاعىلىمى دا, كورسەتەر ونەگەسى دە از ەمەس. سونىڭ باستىسى, جۇرتىمىز جۇتاڭ جەردەن شىقپاعان, ارعى-تەگى جەر ءتوسىن شىمىرلاتىپ شىعىپ جاتاتىن تازا باستاۋداي اتا تاريحىمىزدى, ونىڭ ىشىندە ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ باستاماسىمەن قولعا الىنىپ, وتانىمىز بويىنشا كەڭ كولەمدە اتالىپ جاتقان قازاق حاندىعىنىڭ 550 جىلدىعى ەدى. وسى ارادا ەلدىگىمىزدى العان ەلەڭ-الاڭ تۇستا بارىمىزدىڭ باعاسىنا قايتسەك جەتەمىز, جوعىمىزدى تۇگەندەۋدىڭ جولى قانداي بولماق, دەگەن سان سۇراقتى العا تارتىپ, سوعان جاۋاپ ىزدەپ شارق ۇرعان ساتتە «ەگەمەن قازاقستان» گازەتى ەل تاريحى, ونىڭ ىشىندە قازاق مەملەكەتتىگى مەن قازاق حاندىعى تۋرالى ماقالالار ۇيىمداستىرعانىن ەسكە سالا كەتسەك دەيمىز. ونىڭ العاشقىسىن كورنەكتى زەرتتەۋشى, بۇكىل ەڭبەگى مۇراعاتتاعى دەرەكتەرگە نەگىزدەلگەن, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, بۇل كۇندە ارامىزدا جوق جانۇزاق قاسىمباەۆ پەن بەلگىلى اقىن جارىلقاسىن بورانباەۆ تالداۋ ماقالالار جازعان بولاتىن. ىرگەمىز بەكىپ, ءال-اۋقاتىمىز كوتەرىلىپ, ابىروي-بەدەلىمىز اسقان تۇستا, سول العاشقى قادام ەندى مەملەكەت باسشىسىنىڭ تىكەلەي قولداۋىمەن بيىك دەڭگەيدە ۇيىمداستىرىلىپ, ءتورت قۇبىلامىز تۇگەندەلىپ, حاندىق جۇيەنىڭ قالىپتاسقان ءداستۇرى جان-جاقتى سارالانىپ, ۇلگى الار ۇلىقتارىمىزدىڭ ءومىر جولى تۇگەندەلۋ ۇستىندە. سونداي قازاق حاندىعىنا ارنالعان القالى جيىن جاقىندا استانادا مۇحتار اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتى مەن ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ۇيىتقى بولۋىمەن «قازاق حاندىعىنان – «ماڭگىلىك ەلگە» اتتى عىلىمي-تاجىريبەلىك كونفەرەنتسيا وتكەن ەدى.
قازاق حاندىعىنىڭ قۇرىلۋى قازاق جۇرتىنىڭ ىرگەلى ەلدىگىن كورسەتەدى. پرەزيدەنتتىڭ وتكەن جىلعى تاۋەلسىزدىك مەرەكەسىنە ارنالعان سالتاناتتى جيىندا: « ۇلى دالادا كۇللى ەۋرازيا قۇرلىعىن ۋىسىندا ۇستاعان الىپ مەملەكەتتەر بولعان. الىپ كەڭىستىكتى ەن جايلاپ, ەركىن بيلەپ-توستەگەن ايبارلى حالىقتار ءومىر سۇرگەن. بۇگىنگى قازاقستان – سول بابالاردىڭ زاڭدى مۇراگەرى. ۇلتتىق تاريحىمىز بەن مادەنيەتىمىزدەگى ماڭىزدى داتانى – قازاق حاندىعى قۇرىلۋىنىڭ 550 جىلدىعىن اتاپ وتەتىن بولامىز», دەگەن بولاتىن.
وسى ۇلى ۇعىم ارقاۋ بولعان كونفەرەنتسيادا ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى كارل بايپاقوۆ «قازاق حاندىعىنىڭ قالالارى» اتتى بايانداماسىندا XV-XVIII عاسىرلارداعى ماس’ۋدا بەن وسماني كۋحيستانيدىڭ «تا’ريح-ي ابۋ-ل-حاير-حاني», ءبينايدىڭ «شايباني-نامە», رۋزبيحان ءيسفاحانيدىڭ «ميحمان-نامە-ي بۋحارا», مۋحامماد حايداردىڭ «تا’ريح-ي راشيدي», زاين اد-دين ماحمۋد ءۆاسيفيدىڭ «باداي’ال-ۆاكاي», ماحمۋدا بەن ءۆاليدىڭ «باحر ال-اسرار», حافيز تانىشتىڭ «ابدۋللا-نامە», ت.ب. يران, ءتۇرىك, قىتاي, ورىس جانە ەۋروپالىقتار تىلدەرىندە جازىلعان ەڭبەكتەرى نەگىزىندە قازاق دالاسىندا بوي كوتەرگەن سايرام, شىمكەنت, وتىرار, ساۋران, سىعاناق, سوزاق, اۋليە-اتا, سارايشىق, ۇزگەنت, جەنت, قارناق, قاراچۋك, يۋنكا, سۋري, ۋرانچا, بابان-ەلگان, وزگە دە كوپتەگەن قالالار مەن بەكىنىستەردىڭ قالىپتاسۋ, دامۋ تاريحىن, وركەندەۋ كەزەڭدەرى مەن قۇلدىراۋ شاقتارىن جان-جاقتى ءسوز ەتتى. ول سونىمەن قاتار, قازاق حالقى كوشپەندى عانا ەمەس, وتىرىقشى ەل بولعانىن, قالا سالىپ, سالتاناتتى سارايلار تۇرعىزعانىن, وندا وركەنيەتتىڭ ۇلگىسىمەن ءومىر سۇرگەنىن تىلگە تيەك ەتىپ, نەبىر ۇلتقا كەرەك, جۇرتقا قاجەت دەرەكتەردى اتادى. اقيقاتىنا كەلسەك, بۇگىنگى قازاق تاريحىنىڭ كوشباسىندا كەلمەسكە كەتكەن كەڭەس ءداۋىرىنىڭ وزىندە قازاق قالىبىنىڭ وركەندەۋ جولىن, وزىندىك وركەنيەتى بولعانىن, وعان ارحەولوگيالىق زەرتتەۋلەر جۇرگىزگەندە تابىلعان جادىگەرلەرمەن ءومىر ءسۇرۋ ۇلگىسىن كورسەتكەن ۇلى عالىم الكەي مارعۇلان باستاعان ايتۋلى تۇلعالار تۇرعانىن ەستەن شىعارماعانىمىز ءجون. قازىر سولاردىڭ عىلىمي ەڭبەكتەرىندەگى دەرەكتەر جان-جاقتى زەردەلەنىپ, ازات جۇرتىمىزدىڭ بۇكىل ءبىتىم-بولمىسىن ايناداعىداي كورسەتۋ ۇستىندەمىز. جەر بەتىندە جاقسىسىن التىنعا وراپ قويعان بىردەن ءبىر حالىق بولسا, ول قازاق ەكەنىن كەزىندە كومەسكىلەۋ ايتىلسا, ەندى جارقىراپ شىقتى. بۇرىن وزىمىزگە ءتان جاۋھارلارىمىزعا جالتاقتاي قاراساق, ەندى بىزدە دە بار ەكەنىنە كوز جەتكىزدىك. سونىڭ ءبىر دالەلى, اكادەميك ايتقان قالالار مىسال بولا الادى.
ر.سۇلەيمەنوۆ اتىنداعى شىعىستانۋ ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, پروفەسسور ءابساتتار دەربىسالى قازاق حاندىعىنىڭ قۇرىلۋىن حاتقا ءتۇسىرىپ كەتكەن م.ح.ءدۋلاتيدىڭ ەڭبەگىنە توقتالىپ, ورتا عاسىردا قازاق حاندىعىن قۇرعان كەرەي مەن جانىبەكتىڭ ىزگى ءىسىن جان-جاقتى تەرەڭنەن قوزعاپ سيپاتتادى. ونىڭ قاينار كوزى مىرزا مۇحاممەد حايدار ءدۋلاتيدىڭ «تاريح-ي راشيدي» ماحمۋد بين امر ءۆاليدىڭ «باحر ەل-اسرار في ماناكيب ال-احيار» جانە بەلگىسىز اۆتوردىڭ «تاۆاريح-ي گۋزيدا-ي نۋسرات نامە» سىندى ەڭبەكتەرىندە جاتقانىن اتادى. ول سونىمەن بىرگە, قازىر تورتكۇل دۇنيەگە قازاق جۇرتىن ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ تانىتسا, ورتا عاسىردا ءدۋلاتيدىڭ ەڭبەگىنەن الدىڭعى قاتارلى انگليا سياقتى مەملەكەتتەر قازاق حاندىعى تۋرالى وقىپ بىلگەنىن جەتكىزدى. «اتاقتى ءۇندى عالىمى, ورتا ازيا تاريحىن زەرتتەۋشى پروفەسسور رام راحۋل 1999 جىلى ءدۋلاتيدىڭ نيۋ-دەليدەگى 500 جىلدىق مەرەيتويىنا ارنالعان كونفەرەنتسيادا: «م.ح.دۋلاتي قازاق اتىن الەمگە تانىتقان دانىشپان», دەگەنىن العا تارتتى. ول ءدۋلاتيدىڭ «تاريح-ي راشيدي» ەڭبەگىندە كەرەي مەن جانىبەك حاندارعا «قازاق حاندىعى» اتتى جاڭا ەتنوستىق بىرلەستىككە نەگىزدەلگەن مەملەكەتتى قۇرۋ جانە ونى باسقارۋدىڭ تاريحي مىندەتى جۇكتەلگەنىن ناقتى دەرەكتەرمەن جازعانىنا مىسالدار كەلتىرىپ, قازاقتىڭ وسى ەكى حانىنىڭ ارعى اتا-بابالارى شىڭعىس حاننان تارايتىنىن دا اتاپ ءوتتى. عالىم ءسوزىنىڭ سوڭىندا كەرەي مەن جانىبەك قۇرعان قازاق حاندىعى تاريح ساحناسىنا كوتەرىلگەننەن باستاپ, تالاي تار جول, تايعاق كەشۋلەرگە تولى جىلدار مەن عاسىرلاردى باستان كەشكەنىن, اقتابان شۇبىرىندىنى كورگەنىن, حح عاسىردا ميلليونداعان قانداستارىمىزدان كوز جازىپ قالعانىمىزدى, ستاليندىك تەرروردىڭ زاردابى جەر باۋىرلاتقانىن, كەشەگى ۇلى وتان سوعىسىندا دا جوعالتقاندارىمىزدىڭ از بولماعانىن تىلگە تيەك ەتىپ: «جاراتۋشى يەمىز 1991 جىلى حالقىمىزدى كوپتەن كۇتكەن, اڭساعان ازاتتىقتى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى تۇسىندا سىي ەتتى. ەندى سول قيىن جىلدار كەلمەسكە كەتسىن دەۋمەن قاتار, ءبىر جاعادان باس, ءبىر جەڭنەن قول شىعارا وتىرىپ, ماڭگىلىك ەل بولۋعا ۇمتىلۋىمىز كەرەك. ەلىمىزگە اللاتاعالا سونى ءناسىپ ەتسىن!», دەپ ويىن تۇيىندەدى.
ر.سۇلەيمەنوۆ اتىنداعى شىعىستانۋ ينستيتۋتىنىڭ جەتەكشى عىلىمي قىزمەتكەرى, ۇعا كوررەسپوندەنت-مۇشەسى, پروفەسسور مەرۋەرت ابۋسەيىتوۆا «قازاق حاندىعىنىڭ ديپلوماتياسى» دەگەن بايانداماسىندا بۇل سالادا دا ۇلتىمىزدىڭ وزىندىك ۇلگىسى بولعانىن ناقتى مىسالدارمەن العا تارتتى. «قازاقستان مەن ورتا ازيادا مەملەكەتارالىق قاتىناستار, ەل بيلەۋشىلەرىنىڭ ديپلوماتياسى كۇنى بۇگىنگە دەيىن زەرتتەلمەگەنى بىرقاتار دەرەككوزدەردە باياندالادى. ديپلوماتيا ارقىلى ەل بيلەۋشىلەرى سىرتقى ساياساتتى نە سوعىسۋ ارقىلى, نە حالىقارالىق بايلانىستاردى نىعايتۋ ارقىلى جۇرگىزگەن», دەپ مۇنداي ىستەر دەرەككوزدەرىندە جازىلعانىن, ە.مۋنشيدىڭ, ح.تانىشتىڭ, سۋحايپانىڭ جازبالارىندا جانە «باحر-ال-اسراردا», «تۋحفات ال-حانيدە» ەگجەي-تەگجەيلى حابارلانعانىن العا تارتتى. سونداي-اق, عالىم ءارتۇرلى ساناتتارداعى جازباشا دەرەكتەردى, گراموتالاردى, مورلەردى, مونەتالاردى تالداپ قازاق حاندىعىنىڭ كورشى مەملەكەتتەرمەن ديپلوماتيالىق قارىم-قاتىناستارىنىڭ, تاريحىنا توقتالدى. حالىقارالىق كەلىسىمشارتتاردى, كەلىسسوزدەردى, ەلشىلىكتەردى – ءبارىن دە بەيبىت جولمەن شەشۋ بيلەۋشىلەردىڭ سىرتقى ساياساتىنداعى ادىستەرى ەكەنىنە دە تەرەڭدەپ باردى. قازاق حاندارى مەن اشتاريحانيلەردىڭ 1559 جىلى جاسالعان بەيبىت كەلىسىمشارتتارىنىڭ تولىق ءماتىنى «تاريح-ي-الاماراي ابباسيدە» بەرىلگەنىن, سول سەكىلدى قازاق بيلەۋشىلەرى قازاق حاندىعىنىڭ نەگىزىنەن اسكەري كۇشتىڭ ارقاسىندا قول جەتكىزگەن سىرتقى ساياساتتاعى جەتىستىكتەرىن ديپلوماتيالىق كەلىسىمشارت-اكتىلەرىنىڭ كومەگىمەن بايان ەتۋگە ۇمتىلعانىن, كەلىسىمشارتقا قول قويار الدىندا قۇجاتتىڭ ماتىنىنە كەلىسۋ كەزىندە جۇيەلى پىكىرالماسۋلار بولعانىن اتادى. كەلىسىم جونىندەگى قۇجاتتار بەلگىلى ءبىر كەپىلدىكتەردى قامتىپ, سەرىكتەستەر اراسىنداعى قاتىناستاردى رەتتەۋ, ول تۇستا ونداي ىسكە ايعاق كۋالەردى تارتۋ, قۇقىقتىق جاعىن جان-جاقتى قاراستىرۋدى باستى نازاردا ۇستاعانىن ەسكە الدى. كوپتەگەن كەلىسىمدەردە «وداق» تەرمينى «انت» سوزىمەن ۇشتاستىرىلىپ وتىرعان. ماسەلەن, ەكى بيلەۋشى قول قوياتىن كەلىسىمى ءبىر مەزگىلدەگى انت بولىپ ەسەپتەلگەن. بۇعان ءبىر دايەك: «اۋاسى جان سەرگىتەر كەلىستى جەر كەلەس وزەنىنىڭ جاعاسى» (ابداللاح-حاننىڭ) باقۋات اسكەرىنىڭ شەرۋى (كوتەرگەن) شاڭنان پەيىشتەي پەيىلدى العان كەزدە كوك كۇمبەزىندەي سارايعا قازاق سۇلتاندارىنان ەلشى كەلدى. بيىك تابالدىرىق الدىندا ول مىناداي حابار ايتتى. بارلىق سۇلتاندار ەرەن سۇيىسپەنشىلىك پەن شەكسىز دوستىقتان (حانعا) سالەم جولداپ, دۇعاسى (مەن) تاقۋالىق ق ۇلىعىن بىلدىرەدى. ولار نيەتتەرىنىڭ ادالدىعىن, شەكسىز بەرىلگەندىگىن ايتىپ, (حانمەن) ءبىراۋىزدى وداقتا (بولماق). بۇعان قوسا ولار «ءبىز مارتەبەلى حانمەن جاساسقان كەلىسىم مەن وداعىمىزدان قازىر دە اينىمايمىز», دەپ مالىمدەيدى», دەگەن سوزدەر مىسال بولا الادى. قازاق تاريحىن تەرەڭنەن زەرتتەپ جۇرگەن پروفەسسور اۋلەتتىك نەكەلەرگە قاتىستى وي وربىتكەندە, بۇل حاندىقتاردىڭ اراسىنداعى دوستىق بايلانىستاردى نىعايتۋدى كوزدەگەنىن, سوعان قىزمەت ەتكەنىن تىلگە تيەك ەتتى. اۋلەتتىك نەكەلەر كەلىسىمشارتىنىڭ جاسالۋى كەزىندە تارتۋ تارالىعى الماسۋ, اۋلەتتىك نەكەدە وداق قۇرۋدىڭ جانە ونى ساقتاۋدىڭ داستۇرگە ساي قاجەت بار امالى دا ويلاستىرىلعانىن جەتكىزدى.
پروفەسسور سوڭعى جىلدارى شەت مەملەكەتتەرگە جۇرگىزىلگەن ەكسپەديتسيالاردىڭ ناتيجەسىندە قىتاي, تۇركيا, فرانتسيا, ۇلىبريتانيا, شۆەيتساريا قورلارىنان, كىتاپحانالارىنان, مۋزەيلەرىنەن تابىلعان بىرەگەي ماتەريالدار مەن قۇندى جادىگەرلەر تۋرالى ناقتى مىسالدار كەلتىرىپ, وعان جۇرتتىڭ نازارىن اۋداردى. اسىرەسە, ابىلاي حاننىڭ ابىلپەيىز سۇلتاننىڭ, تاعى باسقالاردىڭ كورشى مەملەكەتتەر بيلەۋشىلەرىنە جولداعان رەسمي حاتتارى, ديپلوماتيالىق بايلانىستار تۋرالى, ساۋدا-ەكونوميكالىق, مادەني قاتىناستار جايلى مالىمەتتەر دە تەرەڭ زەرتتەۋدى قاجەت ەتەتىن سەكىلدى. تاعى ءبىر اتاپ ايتارلىق ماڭىزدى جايت, جەردىڭ شالعايلىعىنا, قازىرگى ۋاقىتتاعى كوممۋنيكاتسيالارداي بايلانىستىڭ بولماعانىنا قاراماستان, قازاق مەملەكەتى كورشى ەلدەرمەن تىعىز قارىم-قاتىناس جاساپ تۇرعانىن تىلگە تيەك ەتىپ, وعان قازاق حاندارى مەن سۇلتاندارىنىڭ قىتاي, رەسەي, تۇركيا, ورتا ازياداعى ەل بيلەۋشىلەرىمەن حات الماسۋى دالەل بولاتىنىن دا ەسكە سالدى. مۇنىمەن بىرگە, سول داۋىرلەردە سالىنعان سۋرەتتەر, اقشالار ەرەكشە ەستە قالارى ءسوزسىز. اسىرەسە, شايباني حاننىڭ, قازاق جاۋىنگەرلەرىنىڭ, ت.ب. دۇنيەلەر ۇلت تاريحىنا قوسىلعان ۇلەس دەپ بىلەمىز.
«پاريجدە كىتاپحانالار مەن مۋزەيلەردىڭ قورلارىندا جۇمىس ىستەگەن كەزدە اتاقتى گيمە ازيا ونەرى مۋزەيىندە ساقتاۋلى يتاليان سۋرەتشىسى دجۋزەپپە كاستيلونيدىڭ «قازاقتار سىيلىق رەتىندە جىلقى سىيلاۋدا» دەگەن بىرەگەي كارتيناسى العاش رەت تابىلدى. سۋرەتتى تالداپ ساراپتاعاندا, ونداعى بەينەلەنگەن تاريحي وقيعالار ابىلاي حاننىڭ ەل بيلەگەن داۋىرىنە جانە ونىڭ قىتاي يمپەراتورى تسيانلۋنمەن ديپلوماتيالىق قاتىناستارىنا قاتىستى ەكەنى انىقتالدى», – دەگەن مەرۋەرت ابۋسەيىتوۆا حVI-ءحىح عاسىرلارداعى حالىقارالىق قاتىناستارعا توقتالدى. بۇل بايانداماداعى تىڭ دەرەكتەر, اسىرەسە, بۇلتارتپايتىن دەرەككوزدەرى, ونىڭ ءىشىندە سۋرەتتەر الداعى ۋاقىتتا قالىڭ جۇرتتىڭ قولىنا ءتيىپ جاتسا, قۇبا-قۇپ بولار ەدى.
ءال-فارابي اتىنداعى قازمۋ-دىڭ دۇنيەجۇزى تاريحى, تاريحناما جانە دەرەكتانۋ كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى, پروفەسسور قالقامان جۇماعۇلوۆتىڭ «تۇركىلەر مەن قازاقتار تاريحىنا قاتىستى جاڭا باتىس دەرەكتەرى» اتتى بايانداماسى دا ءساتتى شىقتى. «ورتالىق ازيا دالاسىنان شىققان تۇركىلەر انتيك زامانى مەن ورتا عاسىرلار ءداۋىرىنىڭ تۇيىسىندەگى ءىرى ەتنوس ەدى. قازاقستاننىڭ ەجەلگى تاريحى, بۇل – عالامدىق تۇركى تاريحىنىڭ قۇرامداس بولىگى. بۇل جەردە تۇركى-عۇنداردىڭ تاريحىن تەرەڭ زەرتتەۋ اسا ماڭىزدى. سەبەبى, عۇندار IV عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىنان باستاۋ الاتىن ازيا مەن ەۋروپا تاريحىنداعى حالىقتاردىڭ ۇلى قونىس اۋدارۋى دەپ اتالاتىن ءداۋىردىڭ باستاماسىن قالىپتاستىردى», دەگەن عالىم بۇل ءداۋىر الەم تاريحىنىڭ بەتبۇرىس كەزەڭى بولعانىن, ءوزىنىڭ سيرەك كەزدەسەتىن قۇجاتتارى بويىنشا ەۋروپادا ءبىرىنشى ورىن الاتىن ۆاتيكاندا, ۆاتيكاننىڭ اپوستول كىتاپحاناسىنىڭ قورلارى مەن ءبولىمدەرىندە عىلىمي-زەرتتەۋ ىزدەنىستەرىن جۇرگىزگەنىن, وندا عۇن يمپەرياسى, اۆار جانە تۇركى قاعاناتتارى تاريحىنا, ورتا عاسىرلار كەزەڭىندەگى قازاقستان تەرريتورياسىنداعى مەملەكەتتىك بىرلەستىكتەرگە قاتىستى جاڭا دەرەكتىك مالىمەتتەردىڭ انىقتالعانىن, مۇنىڭ ءبارى لاتىن تىلىندە جازىلعانىن, جالپى بۇل قۇندىلىقتاردى ءبىلۋ ءۇشىن لاتىن نە كونە گرەك ءتىلىن مەڭگەرۋ كەرەكتىگىن ەسكە سالدى. وسى جاعىنان كەلگەندە, ءوزىنىڭ ول تىلدەردى جاقسى بىلەتىنىن ايتىپ, ريم پاپالارىنىڭ حاتتارى, حرونيكالار, ساياحاتشىلاردىڭ, ميسسيونەرلەردىڭ جازبالارى جانە وزگە دە ءنارراتيۆتى سيپاتتاعى مالىمەتتەر عۇن, تۇركى قاعاناتتارى, دەشتى-قىپشاق, التىن وردا, شىعىس پەن باتىستىڭ ۇلى جىبەك جولىنداعى ىقپالداسۋ تاريحىنا قاتىستى قۇندى مالىمەتتەر بار ەكەنىن اتادى. جالپى, بۇل بايانداماداعى تىڭ دەرەكتەر, اسىرەسە, 452 جىلعى عۇن بيلەۋشىسى اتتيلا مەن ءى لەۆ پاپانىڭ كەزدەسۋىن بەينەلەگەن سۋرەت ءبىزدىڭ ارعى اتا-بابالارىمىزدىڭ قانداي بولعانىن اڭعارتاتىنىن ايتىپ, «...وسى ۋاقىتقا دەيىن ءبىر دە ءبىر باسىلىمدا كەزدەسپەگەن عۇن يمپەرياسى مەن ريمگە قاتىستى اتتيلانىڭ ءۇشىنشى بەينەسىنىڭ العاش رەت مەنىڭ ىزدەنىسىم ناتيجەسىندە ۆاتيكان مۇراجايىنان تابىلعاندىعىن باسا كورسەتكىم كەلەدى», دەدى. مۇنىمەن قاتار, قازاقستان تاريحى, تۇركى الەمى جانە ورتالىق ازيا ءۇشىن ريم پاپالارى مەن التىن وردا حاندارىنىڭ اراسىندا جازىسقان حاتتارى, وزگە دە العاش رەت تالقىعا ۇسىنعان قۇندى دەرەكتەر كىمدى دە بولسا بەيجاي قالدىرماسى انىق.
قازاق تاريحىن زەرتتەپ, زەردەلەۋدە ۇلكەن ورىن الاتىن شوقان ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, پروفەسسور حانكەلدى ءابجانوۆ قازاق حاندىعىنىڭ قۇرىلۋ العىشارتتارى تۋرالى وي قوزعاپ, قازاق مەملەكەتتىگىنىڭ تاريحىن, عىلىمي تانىم بيىگىنەن داۋىرلەگەندە باستى مەتودولوگيالىق ۇستانىمدارعا مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىك, اۋماقتىق ورنالاسۋى, قوعام مۇشەلەرىنىڭ ەركىندىگى, بيلىكتىڭ تارماقتالۋى, زاڭنىڭ ادىلدىگى مەن قولدانىلۋى, جەكە تۇلعانىڭ تاريحتاعى ءرولى, ەلدىڭ ىشكى-سىرتقى باسەكەگە قابىلەتتىلىگى جاتاتىنىن, بۇل تۇرعىدان كەلگەندە, شۋ مەن قوزىباسىدا تۋ تىككەن قازاق حاندىعى ۇلتىمىزدىڭ ءتول تاريحىنىڭ كلاسسيكالىق ءداۋىرىن باستاعانىن, ول ءۇش عاسىرعا سوزىلىپ, 1718 جىلى تاۋكە حاننىڭ قايتپاس ساپارعا اتتانۋىمەن اياقتالعانىن اتادى. ح.ءابجانوۆ ءبىزدىڭ جىل ساناۋىمىزعا دەيىنگى ءى مىڭجىلدىقتا پايدا بولعان ساقتار مەملەكەتىنەن باستاپ, الدا ايتقانىمىزداي, حV عاسىر ورتاسىندا شاڭىراق كوتەرگەن قازاق حاندىعىنا دەيىنگى ارالىقتا ەۋرازيانىڭ سايىن دالاسىندا ءومىر سۇرگەن مەملەكەتتەردىڭ قۇرىلىمى مەن ەلدى باسقارۋ ءادىس-تاسىلىنە, ءتىپتى زاڭنامالارىنداعى ۇقساستىق پەن ساباقتاستىقتى سانامالاپ ءوتتى. 15 قازاق حانى بيلىك تىزگىنىن ۇستاعانىن اتادى.
ول: «قازاق حاندىعىنىڭ شاڭىراق كوتەرۋى حالقىمىزدىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن كۋالەندىرگەن ۇلى بەتبۇرىس. ۇلتتىق سانامىزعا وشپەستەي جازىلعانى سونشالىق, تاۋەلسىزدىك تۇسىندا حاندار مەن بيلەرگە, باتىرلار مەن سۇلتاندارعا قۇرمەتىمىز جاڭا سەرپىنمەن سىرتقا شىقتى. «ماڭگىلىك ەل» يدەياسىنىڭ ومىرشەڭدىگىنە بۇل دا ءبىر ايعاق دالەل ەكەنى ءسوزسىز», دەپ بايلام جاسادى.
ال «قازاق حاندىعىنىڭ 550 جىلدىعىن تويلاۋ جانە قازىرگى قازاقستان: ءداستۇر, ساباقتاستىق جانە جاڭا سۇرانىستارعا جاۋاپ» اتتى سوزىندە ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى, اكادەميك ەرلان سىدىقوۆ, تاريحتىڭ قوعام ءومىرى مەن ۇلتتىڭ دامۋىنداعى ورنى مەن ماڭىزىنا بۇگىنگى كۇن بيىگىنەن وي ءجىبەرىپ, «ۇرپاقتار ءبىرىنىڭ جولىن ءبىرى جالعايدى... ول جول – سارا جول, «ءماڭگىلىك ەلدىڭ» جولى!» دەگەن پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ءسوزىن دايەككە كەلتىرىپ, ەلدىڭ تۇتاستىعى مەن تاتۋلىعىن تىلگە تيەك ەتىپ, مەملەكەت باسشىسىنىڭ 5 ينستيتۋتتىق رەفورماسى, ونى جۇزەگە اسىرۋ جولىنداعى 100 قادامعا نازار اۋدارىپ, 2003 جىلى «مادەني مۇرا» باعدارلاماسى ىسكە قوسىلعانىن, سودان بەرگى ۋاقىتتا ۇلت رۋحانياتىنا دەن قويىپ, جان-جاقتى زەرتتەۋلەر جۇرگىزىلىپ جاتقانىن, ەلدىگىمىزدىڭ ەرەكشە ءبىر كەزەڭى قازاق حاندىعىنىڭ 550 جىلدىعى ەكەنىن اتاپ, بۇگىنگى القالى جيىن سوعان ارنالىپ وتىرعانىن ايتتى. ءسويتىپ, بۇل «ماڭگىلىك ەلدىڭ» التىن قازىعى سانالاتىنىن جەتكىزدى. عالىم مۇنىمەن قاتار, باستالعان ءىستى تياناقتى جۇرگىزۋ ءۇشىن جاڭا باعىتتاعى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتارىن جاساقتاۋ, قۇندى قۇجاتتار ورتالىعىن قۇرۋ, وزگە دە كەلەلى ىستەردى جۇرت تالقىسىنا ۇسىندى.
قازاق توپىراعىنداعى ادەبيەت پەن ونەردىڭ, جالپى رۋحانياتتىڭ التىن ورداسى ىسپەتتەس مۇحتار اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى ءۋاليحان قاليجان: «قازاق حاندىعىنان «ماڭگىلىك ەلگە» دەيىن» دەگەن بايانداماسىندا ۋنيۆەرسيتەت پەن عىلىمي ينستيتۋت بىرلەسىپ وتكىزگەن بۇل القالى جيىندا, ءبىز العا قويعان ءبىر ماقسات, تەك قازاقتار عانا جينالىپ الىپ, تاريحىمىز تۋرالى ءسوز قوزعاي بەرمەي, تاۋەلسىز وتانىمىزداعى شەتەل ديپلوماتتارى وكىلدەرىن دە قاتىستىرا وتىرىپ, ولاردى دا ۇلتتىق تاريحىمىزدىڭ ارعى-بەرگى كەزەڭدەرىنەن حاباردار ەتۋدى ويلاستىرعان ەدىك دەدى. – ول ءۇشىن كونفەرەنتسيانى ىلەسپە اۋدارمامەن, كەيبىر تۇستا اعىلشىن ءتىلىن بىلەتىن ازاماتتاردى شاقىرىپ, سولاردىڭ تارجىماسىمەن جۇرگىزۋدى جولعا قويدىق. بۇعان قوسا الدىن الا دايىندالعان باياندامالاردى ءۇش تىلدە كىتاپشا ەتىپ شىعارىپ, جينالعان جۇرتقا ۇسىندىق. بىردەن ايتايىن, بۇل ءوز ناتيجەسىن بەردى, دەي كەلىپ, «ەجەلدەن قازاق شاڭىراعىنىڭ تەرەڭ قاينار بۇلاعى مەن كۇن ساۋلەلى كۇمبەزى ۇلى دالا بولدى. سول دالادا ءومىر سۇرگەن تاريحىمىزدى جاساعان تۇلعالاردىڭ ورنى قاشاندا بولەك. وسىدان دا بولار, تاريحتى ۇلى تۇلعالار جاسايدى دەگەن ۇعىمنىڭ ايتىلاتىنى. ەگەر ءبىزدىڭ تۇركىلىك نەگىزىمىزگە جۇگىنسەك, سوناۋ ەدىل (اتتيلا) پاتشادان باستاپ ۇلى دالادا تاريح دامۋىنا وزگەرىس اكەلگەن, ۇلى ىستەر جاساپ, قيىن ساتتە حالىق قورعانى بولعان جارقىن تۇلعالار از بولعان جوق», دەي كەلە ول «قازاق» ءسوزىنىڭ شىعۋ تەگىنە توقتالىپ, ا.لەۆشيننىڭ سوزىنە جۇگىندى. شۆەد ساياحاتشىسى, گەوگراف, جازۋشى سۆەن اندەرستىڭ: «...ولار وزدەرىن «قايساقتار», ياعني ەرجۇرەك جىگىتتەر دەپ اتايدى جانە دە وزدەرىنىڭ دالاداعى جەكە ومىرىنە وتە ريزا; ولار ءۇشىن دۇنيەدە ەركىندىكتەن ارتىق ەشتەڭە جوق, ولار باسشىلىق ەتۋگە ۇمتىلمايدى», دەگەن ءسوزىن كەلتىرىپ, سول ەركىندىك سۇيگىش حالىق 550 جىل بۇرىن ءوزىنىڭ تۇڭعىش قازاق حاندىعىن قۇرعانىن, ونىڭ باسىندا جانىبەك پەن كەرەيدىڭ تۇرعانىن اتاپ ءوتتى. ول كەزدەگى قازاقتار وزىنە تيەسىلى جەردى جان سالىپ قورعاعانىن, وزگەلەرگە ءبىر تابان دا باستىرماعانىن, ب.ز.د. ءىى عاسىرعا جاتاتىن قازاق تايپالارىنىڭ ون بەس كونە جازبا ەسكەرتكىشى «تالاس رۋنالارى» دەگەن اتپەن عىلىمدا ءمالىم ەكەنىن تىلگە تيەك ەتتى. VII-VIII عاسىرلاردا ۇيسىندەر وعىز قاعان تۋرالى ەپيكالىق پوەما شىعارعانىن, ونىڭ تۇپنۇسقاسى 812-814 جىلدارى جويىلعانىن, ال بۇل شىعارمانىڭ قايتا قالپىنا كەلتىرگەن كوشىرمەسى پاريج ۇلتتىق كىتاپحاناسىنىڭ قورلارىندا ساقتاۋلى تۇرعانىن دا ەسكە سالدى. «قازاق حاندىعى كەزىندە اراب ارپىندە ءوز جازۋى بولدى, ءوز تەڭگەلەرى سوعىلدى. ودان باسقا قازاق حاندارىنىڭ دالا زاڭدارى جيناعى شىقتى. ولاردىڭ ىشىندە ەڭ بەلگىلىسى – تاۋكە حان تۇسىندا قابىلدانعان «جەتى جارعى» زاڭى, سونداي-اق, بيلەر سوتى, حان تاعى مەن ءتاجى بولدى», دەپ ورىس دەرەكتەرىندە ماسكەۋ پاتشالارى قازاق حاندارىن «قازاق پاتشاسى» نەمەسە مەملەكەت باسشىسى» دەپ اتاعانىن العا تارتىپ, قاسىم حان قايتىس بولعاننان كەيىن كىمنىڭ بيلىك باسىندا قالعانىن ءبىلىپ بەرۋىن سۇراعان پاتشانىڭ ءبىر حاتى بار ەكەنىن اتادى.
بۇدان كەيىن عالىم ءبىزدىڭ بابالارىمىزدىڭ ماڭگىلىك حالىق, ماڭگىلىك مەملەكەت قۇرۋ تۋرالى ماڭگىلىك ماقساتى بۇگىن نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «ماڭگىلىك ەل» يدەياسىندا جاڭا ماعىناعا يە بولىپ وتىرعانىن, بۇل م.ح.ءدۋلاتيدىڭ «تاريح-ي-راشيدي» كىتابىندا: «شىڭعىس حاننىڭ جورىقتارىنا قاتىسقان بارلىق تۇركى تايپالارى تاريحي تۇرعىدا تۇركىلەر بولعانىمەن وزدەرىن داڭققا بولەۋ ءۇشىن موڭعولدار (ماڭگىلىك مەملەكەت جاۋىنگەرلەرى)», دەپ جازۋىنىڭ ارعى جاعىندا بۇگىنگى ۇلى يدەيامىز جاتقانىن ەسكە سالدى. پروفەسسور ءوزىنىڭ ءسوزىن تۇيىندەردە, پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ: «قازاقستان تاريحتىڭ داڭعىل جولىنان الىستا بولدى دەپ ەسەپتەيتىندەر قاتەلەسەدى. ونىڭ كونە جەرىندە بارلىق ادامدار سياقتى بالالىق, جاستىق جانە كەمەلدىك شاقتارىن ءوزىنىڭ وركەندەۋ, كۇيرەپ كۇلدەن قايتا تۇلەۋ داۋىرلەرىن باستان كەشكەن كوپتەگەن مەملەكەتتىك قۇرىلىمدار تىرشىلىك ەتتى. تاۋەلسىزدىكتىڭ قالپىنا كەلۋى – ءبىزدىڭ بابالارىمىزدىڭ ازاتتىق ءۇشىن كوپعاسىرلىق كۇرەستە كەلتىرگەن قۇرباندىقتارىنىڭ زاڭدى وتەمى. تاعدىردىڭ ءوز ەركىمەن ىسكە اسىرعان تاريحي ادىلەتتىلىگىنىڭ سالتاناتى. كەڭ-بايتاق وسى جەرىمىزدى اق نايزانىڭ ۇشىمەن, اق بىلەكتىڭ كۇشىمەن قورعاپ قالعان اتالارىمىز بەن بابالارىمىزدىڭ ەڭبەگى», دەگەن تەرەڭ ماعىنالى ويىن العا تارتتى.
سونىمەن, «حان بالاسىندا قازاقتىڭ قاقىسى بار ەدى, قازاققا قىزمەت قىلماي قويمايمىن!» دەپ ءاليحان بوكەيحانوۆ ايتپاقشى, ازات جۇرتتىڭ ءتورت قۇبىلاسىن تۇگەندەۋ جولىنداعى تاعى ءبىر قادامى, ىرگەتاسى كەشەدەن بەرى ەمەس, اتام زاماننان قالىپتاسقانىن دايەكتەۋ جونىندەگى يدەيا اياسىندا اتالىپ ءوتىپ جاتقان قازاق حاندىعىنىڭ 550 جىلدىعى دەسەك, سوعان ارنالعان جوعارىداعى القالى جيىندا مەملەكەتىمىزگە كەرەك, ۇرپاق ۇعىنىپ قانا قويماي, ەسىنە ساقتايتىن نەبىر دەرەك كوزدەرى ايتىلدى. ەندىگى جەردە ول قۇندىلىقتار عىلىمي ورتادا نە بولماسا وقۋ ورىندارىندا قانات جايىپ قانا قويماي, بۇكىل جۇرتقا جەتىپ جاتسا قۇبا-قۇپ بولار ەدى. اسىرەسە, جاس ۇرپاق ءوزىنىڭ كىم ەكەنىن, قايدان شىققانىن, كىمنەن تاراعانىن ءتۇسىنىپ, تۇيسىنەر ەدى. تاعى ءبىر ايتايىن دەگەنىمىز, قازىر وتانىمىزدىڭ بارلىق وڭىرىندە وسىنداي كونفەرەنتسيالار ءوتىپ جاتىر. بۇل تاعىلىم الار, ونەگە ۇيرەنەر, ۇلتتىڭ ۇلگى تۇتار ۇلىقتارىن جان-جاقتى تانىپ بىلۋگە ارنالسا, قانە. تەك وتكىزدىك دەگەن ەسەپ ءۇشىن ءبىرىن ءبىرى قايتالاپ جاتپاسا ەكەن دەگەن ويدى دا ورتاعا سالا كەتسەك ارتىق بولا قويماس.
سۇلەيمەن مامەت, «ەگەمەن قازاقستان».
سۋرەتتەر م.ابۋسەيىتوۆانىڭ جەكە مۇراعاتىنان الىندى.
